Skutki uboczne leków przeciwlękowych - czego się spodziewać i co zgłosić

Najczęstsze działania niepożądane

Dobrym punktem odniesienia są dane z badań klinicznych hydroksyzyny, przytoczone w ChPL Atarax. Porównano w nich 735 pacjentów przyjmujących lek w dawce 50 mg na dobę z 630 osobami otrzymującymi placebo, co pozwala zobaczyć, ile z odczuwanych dolegliwości pochodzi od leku, a ile od samego faktu leczenia.

Nie każdy lek podstawowy da się połączyć z hydroksyzyną. Jej charakterystyka zalicza jednoczesne stosowanie preparatów wydłużających odstęp QT do połączeń przeciwwskazanych i wymienia w tej grupie citalopram oraz escitalopram - ryzyko dotyczy zaburzeń rytmu serca. Sertraliny na tej liście nie ma. O doborze decyduje lekarz, ale tylko wtedy, gdy zna pełną listę przyjmowanych leków.

Zwraca uwagę wiersz z bólem głowy: zgłaszano go nieco częściej w grupie placebo niż w grupie leczonej. To przypomnienie, że nie każda dolegliwość pojawiająca się po rozpoczęciu terapii jest jej skutkiem, choć każda zasługuje na zgłoszenie lekarzowi.

Przy pozostałych grupach obraz wygląda inaczej. ChPL escytalopramu wymienia w punkcie 4.8 ból głowy i nudności jako bardzo częste, a wśród częstych bezsenność, senność, zawroty głowy, parestezje, drżenie, biegunkę, zaparcia, wymioty, suchość w jamie ustnej, nasilone pocenie, lęk i niepokój, zwiększenie masy ciała oraz uczucie zmęczenia. ChPL Xanaxu podaje jako bardzo częste uspokojenie, senność, ataksję, zaburzenia pamięci, zaburzenia mowy, zawroty i ból głowy, a także depresję, zmęczenie i drażliwość.

Okres adaptacji i lęk paradoksalny

Pierwsze dwa tygodnie leczenia lekiem przeciwdepresyjnym bywają najtrudniejsze i to właśnie wtedy pacjenci najczęściej przerywają terapię na własną rękę. Organizm reaguje na zmianę przekaźnictwa, a spodziewana poprawa jeszcze nie nadeszła.

U części osób z lękiem panicznym dochodzi do reakcji, która wygląda jak pogorszenie choroby. ChPL escytalopramu opisuje ją pod nagłówkiem lęk paradoksalny: u niektórych pacjentów z lękiem panicznym w początkowym okresie leczenia lekami przeciwdepresyjnymi może nastąpić nasilenie objawów lękowych, a ta paradoksalna reakcja zazwyczaj ustępuje w ciągu dwóch tygodni kontynuowanego leczenia. Żeby zmniejszyć jej prawdopodobieństwo, dokument zaleca małą dawkę początkową.

Pogorszenie w pierwszym tygodniu nie przesądza o tym, że lek jest zły. Rozstrzyga rozmowa z lekarzem, który zdecyduje, czy poczekać, czy zmienić postępowanie.

Ostrzeżenie dotyczące myśli samobójczych

Punkt 4.4 Charakterystyk Produktów Leczniczych leków przeciwdepresyjnych zawiera ostrzeżenie, którego nie da się pominąć w tekście o działaniach niepożądanych: w pierwszych tygodniach leczenia oraz po każdej zmianie dawki lęk, niepokój i myśli samobójcze mogą przejściowo się nasilić, a zjawisko to jest najwyraźniej wyrażone poniżej 25. roku życia.

Z tego ostrzeżenia wynika konkretne zalecenie organizacyjne. Osoba rozpoczynająca leczenie, zwłaszcza młoda, powinna mieć zaplanowany wcześniejszy kontakt kontrolny, a bliscy powinni wiedzieć, na co zwracać uwagę w pierwszych tygodniach.

Jeżeli myśli o odebraniu sobie życia są obecne teraz, nie odkładaj kontaktu do następnej wizyty. Telefon zaufania dla dorosłych: 116 123. Centrum Wsparcia: 800 70 2222, czynne całą dobę, bezpłatnie. Dla dzieci i młodzieży: 116 111. W stanie bezpośredniego zagrożenia życia: 112.

Uzależnienie jako pozycja na liście działań niepożądanych

ChPL Xanaxu wymienia uzależnienie wprost w tabeli działań niepożądanych w punkcie 4.8, w kategorii niezbyt często, czyli od 1 na 1000 do mniej niż 1 na 100 leczonych; nadużywanie leku figuruje tam z częstością nieznaną. Punkt 4.4 tego samego dokumentu dodaje, że ryzyko uzależnienia zwiększa się wraz z dawką i czasem trwania leczenia oraz że uzależnienie lekowe może wystąpić także przy dawkach terapeutycznych i u pacjentów bez czynników ryzyka.

Poza benzodiazepinami obraz jest inny. Leki z grup SSRI i SNRI oraz buspiron nie wywołują uzależnienia w tym rozumieniu, a pregabalina zajmuje pozycję pośrednią, bo charakterystyki jej preparatów opisują przypadki nadużywania i uzależnienia. Ile leczenie trwa w każdej z tych grup i od czego zależy jego przedłużenie, rozpisujemy osobno na stronie jak długo brać leki przeciwlękowe.

Objawy po odstawieniu też są działaniem niepożądanym

Zespół odstawienia leku ma w ChPL Xanaxu osobną pozycję w tabeli z punktu 4.8, w kategorii niezbyt często. Dla escytalopramu ta sama sekcja opisuje, że odstawienie leków z grup SSRI i SNRI, zwłaszcza nagłe, często prowadzi do objawów z odstawienia: zawrotów głowy, zaburzeń czucia (w tym parestezji i wrażenia porażenia prądem elektrycznym), zaburzeń snu, pobudzenia lub niepokoju, nudności, drżenia, splątania, nadmiernego pocenia, bólu głowy, biegunki, kołatania serca, chwiejności emocjonalnej, drażliwości i zaburzeń widzenia. Dokument dodaje, że objawy te mają na ogół małe lub umiarkowane nasilenie i ustępują samoistnie, choć u części pacjentów bywają ciężkie lub utrzymują się dłużej.

Przy benzodiazepinach stawka jest wyższa. ChPL Xanaxu ostrzega w punkcie 4.4, że po nagłym przerwaniu leczenia mogą wystąpić derealizacja, depersonalizacja, nadwrażliwość słuchowa, nadwrażliwość na światło i dotyk, omamy lub napady padaczki, i zaznacza, że objawy te stwierdzano również po nagłym odstawieniu benzodiazepin podawanych w dawkach leczniczych. To jest jednak lista objawów, a nie instrukcja kończenia leczenia: tempo zmniejszania dawki, sposób odróżnienia objawu odstawiennego od nawrotu choroby i różnice między grupami opisujemy w tekście odstawianie leków przeciwlękowych.

Interakcje, które realnie zmieniają ryzyko

Najbardziej konkretny przykład dotyczy dwóch leków obecnych na tej samej liście. ChPL Atarax wymienia w punkcie 4.5 jednoczesne stosowanie hydroksyzyny z lekami wydłużającymi odstęp QT jako przeciwwskazane, podając wprost cytalopram i escytalopram, a obok nich haloperydol, amiodaron, sotalol, chinidynę, erytromycynę, lewofloksacynę, moksyfloksacynę i metadon. Zestawienie hydroksyzyny z lekiem przeciwdepresyjnym z tej listy nie jest więc kwestią ostrożności, tylko przeciwwskazaniem.

Alkohol nasila działanie hydroksyzyny i innych leków działających depresyjnie na ośrodkowy układ nerwowy, a ChPL Atarax nakazuje unikanie jednoczesnego stosowania hydroksyzyny z alkoholem lub innymi lekami uspokajającymi. Temat rozwijamy na stronie leki przeciwlękowe a alkohol.

Osobno traktuje się pregabalinę stosowaną razem z opioidami. Charakterystyki jej preparatów ostrzegają przed ryzykiem ciężkiej depresji oddechowej u takich pacjentów oraz u osób z zaburzeniami oddychania. Dlatego lekarz pyta o wszystkie przyjmowane leki, także te przepisane przez innego specjalistę.

Prowadzenie pojazdów i praca

ChPL Atarax stwierdza w punkcie 4.7, że hydroksyzyna może powodować zmęczenie, zawroty głowy, sedację i zaburzenia widzenia, wywierając umiarkowany do znacznego wpływ na zdolność reakcji i koncentracji, szczególnie w dużych dawkach oraz przy jednoczesnym stosowaniu alkoholu lub leków uspokajających. Pacjenta należy o tym poinformować i przestrzec przed prowadzeniem pojazdów oraz obsługiwaniem maszyn.

Podobne ograniczenia dotyczą benzodiazepin i leków nasennych, zwłaszcza w pierwszych dniach oraz po zwiększeniu dawki. Praca na wysokości, obsługa maszyn i prowadzenie samochodu wymagają wtedy osobnego ustalenia z lekarzem.

Leki z grup SSRI i SNRI zaburzają sprawność w mniejszym stopniu, ale również mogą wywoływać senność i zawroty głowy na początku leczenia. Ocenę przeprowadza się dla konkretnej osoby i konkretnej dawki.

Osoby starsze i inne grupy szczególnej ostrożności

ChPL Atarax wprost nie zaleca stosowania hydroksyzyny u osób w podeszłym wieku, wskazując na zmniejszoną eliminację leku w tej grupie i większe ryzyko działań niepożądanych, w tym przeciwcholinergicznych. Ten sam dokument nakazuje ostrożność u pacjentów z jaskrą, z utrudnionym odpływem moczu z pęcherza, z osłabioną perystaltyką przewodu pokarmowego oraz u osób ze zwiększoną skłonnością do drgawek. Odrębności leczenia w tej grupie omawiamy na stronie leki przeciwlękowe u osób starszych.

Hydroksyzyna jest ponadto przeciwwskazana w ciąży i podczas karmienia piersią. Planowanie ciąży zmienia dobór leczenia w całej tej grupie i wymaga wcześniejszej rozmowy z lekarzem, a nie odstawienia leków na własną rękę.

Osobno traktuje się pacjentów z chorobami serca, u których znaczenie ma opisane wyżej ryzyko wydłużenia odstępu QT. Warto też wiedzieć o efekcie grupowym, który ChPL escytalopramu wymienia w punkcie 4.8: badania epidemiologiczne prowadzone głównie u osób po pięćdziesiątce wykazały zwiększone ryzyko złamań kości u pacjentów przyjmujących leki z grupy SSRI i trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne, przy czym mechanizm tego zjawiska nie jest znany.

Sygnały, przy których nie czeka się do następnej wizyty

Kilka objawów wymaga kontaktu z lekarzem od razu, bez odkładania. Kołatanie serca, omdlenie lub zasłabnięcie u osoby przyjmującej hydroksyzynę - ChPL nakazuje przerwanie leczenia, jeśli wystąpią objawy mogące mieć związek z zaburzeniami rytmu serca, i natychmiastowe zgłoszenie się do lekarza.

Do tego dochodzą: wysypka z obrzękiem twarzy lub trudnością w oddychaniu, żółtaczka, nasilone splątanie i dezorientacja, drgawki oraz nagłe pogorszenie nastroju z pojawieniem się myśli o odebraniu sobie życia. Ostatni punkt ma pierwszeństwo przed wszystkimi pozostałymi: 116 123, 800 70 2222, 116 111, a przy bezpośrednim zagrożeniu życia 112.

W pozostałych przypadkach obowiązuje prostsza reguła: dolegliwość, która trzyma się dłużej niż dwa tygodnie albo utrudnia codzienne funkcjonowanie, zasługuje na zgłoszenie, a nie na samodzielne przerwanie leczenia. Czasem wystarcza zmiana pory przyjmowania leku albo korekta dawki, ale rozstrzygnąć to może tylko lekarz, który zna całą listę przyjmowanych preparatów.

Najczęstsze pytania