Leki przeciwlękowe bez recepty - czego można od nich oczekiwać

Co faktycznie można kupić bez recepty

W Rejestrze Produktów Leczniczych kategorię OTC mają preparaty oparte na wyciągach roślinnych. Kozłek lekarski występuje w produktach takich jak Persen Noc, Valerin, Baldivian Noc czy Kalms Noc, w połączeniu z melisą i miętą w Persen forte, a z chmielem w Hova i Nervosol TABS. Męczennica jest substancją czynną w Sedistress i Pascoflair, a złożone preparaty typu Valused czy Neurapas łączą kilka wyciągów naraz.

Do tej grupy dochodzą syropy i płyny doustne o długiej tradycji w polskich aptekach: Neospasmina z wyciągiem z owocu głogu i korzenia kozłka, krople walerianowe, nalewka kozłkowa oraz zioła do zaparzania, w tym korzeń kozłka i liść melisy. Wszystkie mają w rejestrze kategorię OTC, czyli wydawane są bez recepty.

Osobno stoją preparaty adresowane do zasypiania, a nie do lęku. Część preparatów melatoniny w zwykłych tabletkach ma kategorię OTC, na przykład Melatonina Biofarm, Melatonina LEK-AM i Melasolaren, natomiast postacie o przedłużonym uwalnianiu, między innymi Circadin, Melanoc PR i Senaxa PR, mają kategorię Rp. Podobnie rozdziela się doksylamina: tabletki powlekane 12,5 mg, takie jak Benosen, Dorminox, Senamina i Sentino, są dostępne bez recepty, a odpowiadające im preparaty 25 mg, między innymi Senamina Forte, SENTINO Forte i Doxylamine Biofarm, wymagają recepty. Ta sama substancja, dwie różne kategorie, więc sprawdzenie opakowania jest tu sensowniejsze niż sprawdzenie nazwy.

Czego można od tych preparatów oczekiwać

Można od nich oczekiwać łagodnego uspokojenia i ułatwienia zasypiania w sytuacjach przejściowych: trudny tydzień, egzamin, przeprowadzka, oczekiwanie na wynik badania. Preparaty roślinne mają w tych okolicznościach sens, bo skala problemu jest proporcjonalna do skali działania.

Ich możliwości kończą się jednak szybko. Nie zmieniają przebiegu zaburzenia lękowego uogólnionego, nie przerywają napadu paniki, nie zastępują leczenia rozpoczętego przez psychiatrę i nie wpływają na komponentę poznawczą lęku, czyli na natrętne myśli, zamartwianie się i wyobrażanie sobie katastrof. Jest w tym również pułapka czasu: miesiące spędzone na kolejnych preparatach ziołowych to miesiące, w których zaburzenie się utrwala, a lęk zaczyna zawężać życie, i im dłużej trwa unikanie, tym trudniej je potem odwrócić.

Hydroksyzyna nie jest lekiem bez recepty

To najczęstsze nieporozumienie w tej kategorii. W Rejestrze Produktów Leczniczych figuruje 27 pozycji z hydroksyzyną i wszystkie mają kategorię Rp, czyli wydawane są wyłącznie z przepisu lekarza. Dotyczy to Ataraxu, Comfortinu, Hydroxyzine Orion oraz całej rodziny preparatów Hydroxyzinum wytwarzanych przez Adamed, Aflofarm, Amarę, Bluefish, Espefę, Hasco, Polfarmex, PPH, Tevę i VP.

Recepta obowiązuje niezależnie od postaci. Tabletki powlekane, syrop i roztwór do wstrzykiwań mają w rejestrze tę samą kategorię. Nie istnieje wariant hydroksyzyny dostępny w wolnej sprzedaży, a skąd bierze się przekonanie, że to lek uspokajający z niższej półki, tłumaczymy w tekście czy hydroksyzyna to psychotrop.

Za tą kategorią stoi konkretne ryzyko kliniczne. ChPL Atarax wymienia w punkcie 4.3 wśród przeciwwskazań nabyte lub wrodzone wydłużenie odstępu QT, znane czynniki ryzyka takiego wydłużenia, porfirię oraz ciążę i karmienie piersią. Punkt 4.5 dodaje, że jednoczesne stosowanie hydroksyzyny z lekami wydłużającymi QT, w tym z cytalopramem i escytalopramem, jest przeciwwskazane. Sprawdzenie tych warunków wymaga wywiadu i zwykle badania.

Preparaty bez recepty też wchodzą w interakcje

Brak recepty nie oznacza braku konsekwencji. Najwyraźniejszym przykładem jest ziele dziurawca, obecne w preparatach dostępnych w wolnej sprzedaży, między innymi w złożonym Neurapasie, gdzie wyciąg z dziurawca stoi obok wyciągów z męczennicy i kozłka. Dziurawiec pobudza enzymy CYP3A4, CYP2B6, CYP2C9 i CYP2C19 oraz transporter glikoproteiny P, przez co obniża stężenie wielu leków przyjmowanych równolegle. Części tych połączeń ChPL Neurapasu nie zalicza do wymagających ostrożności, tylko wprost do przeciwwskazań (punkty 4.3 i 4.5): dotyczy to antykoagulantów typu kumaryny z warfaryną na czele, cyklosporyny i pozostałych leków immunosupresyjnych, inhibitorów proteazy stosowanych w zakażeniu HIV oraz cytostatyków takich jak imatynib i irynotekan. Przy doustnej antykoncepcji ten sam dokument każe stosować dodatkową metodę zabezpieczenia, bo stężenie hormonów w osoczu spada. Z lekami przeciwdepresyjnymi z grupy SSRI, a także z buspironem i tryptanami, dziurawiec może natomiast wywołać zespół serotoninowy.

Doksylamina i preparaty roślinne o działaniu nasennym nasilają senność wywoływaną przez alkohol i przez inne leki działające depresyjnie na ośrodkowy układ nerwowy; ten sam mechanizm dotyczy leków wydawanych na receptę, co opisujemy na stronie leki przeciwlękowe a alkohol. Farmaceuta w aptece jest tu realnym punktem kontrolnym, bo pytanie o to, co pacjent już przyjmuje, zajmuje minutę i wychwytuje większość niebezpiecznych zestawień.

Gdzie przebiega granica między lekiem a suplementem

Magnez sprzedawany w aptece występuje w obu wariantach. Asmag (wodoroasparaginian magnezu), Asmag forte i Asmag B6 (wodorofosforan magnezu, w wersji B6 z pirydoksyną) oraz Magnezin (węglan magnezu zasadowy) są zarejestrowanymi produktami leczniczymi OTC: mają Charakterystykę Produktu Leczniczego i określony skład ilościowy. Większość magnezu z reklam telewizyjnych to suplementy diety, których nie obejmuje ten sam reżim rejestracyjny.

Nazwa nie zawsze mówi, co jest w środku. Aspargin obok magnezu dostarcza także potas (asparaginiany magnezu i potasu), więc nie jest obojętny u osób z chorobą nerek lub przyjmujących leki podnoszące stężenie potasu. Aspimag, mimo magnezowo brzmiącej nazwy, to kwas acetylosalicylowy z tlenkiem magnezu, czyli preparat z zupełnie innej półki. Skład warto przeczytać, zanim opakowanie trafi do koszyka.

Różnica między lekiem a suplementem ma praktyczne znaczenie. Produkt leczniczy przeszedł ocenę skuteczności i bezpieczeństwa, ma ulotkę z przeciwwskazaniami i podlega zgłaszaniu działań niepożądanych. Suplement odpowiada za deklarowany skład, ale nie musi wykazywać, że cokolwiek robi.

Niedobór magnezu potrafi nasilać drażliwość, kurcze mięśni i zaburzenia snu, więc jego uzupełnienie bywa uzasadnione. To jednak nie jest leczenie lęku, tylko usunięcie jednego z czynników, które mogą go podbijać.

Kiedy sięganie po preparaty bez recepty przestaje mieć sens

Kilka sygnałów przesądza sprawę: objawy trwają dłużej niż miesiąc i nie słabną, lęk pojawia się bez uchwytnej przyczyny, dochodzi do napadów z kołataniem serca i uczuciem duszności, sen jest rozbity mimo preparatów nasennych, a codzienne obowiązki zaczynają wypadać z rąk. Do tego dochodzi unikanie: rezygnacja z wyjść, jazdy samochodem czy kontaktów, których wcześniej nic nie utrudniało.

Osobną kategorią jest obniżony nastrój towarzyszący lękowi. Leki przeciwdepresyjne, którymi lekarz może wtedy dysponować, mają w punkcie 4.4 Charakterystyki Produktu Leczniczego ostrzeżenie: na początku leczenia oraz po każdej zmianie dawki lęk, niepokój i myśli samobójcze mogą przejściowo się nasilić, najwyraźniej u osób przed 25. rokiem życia. Dlatego takie leczenie prowadzi się pod kontrolą lekarza, zamiast odkładać je na później.

Jeżeli pojawiają się myśli o odebraniu sobie życia, żaden preparat z apteki nie jest właściwą odpowiedzią. Pomoc jest dostępna od ręki: 116 123 (kryzysowy telefon zaufania dla dorosłych), 800 70 2222 (Centrum Wsparcia, całą dobę i bezpłatnie), 116 111 (dla dzieci i młodzieży) oraz 112, gdy życie jest bezpośrednio zagrożone.

Co lekarz ma do zaproponowania zamiast

Katalog leków na receptę jest szerszy, niż sugeruje potoczne skojarzenie z benzodiazepinami, a poszczególne grupy różnią się czasem do wystąpienia efektu i profilem bezpieczeństwa. Pełne zestawienie substancji, nazw handlowych i kategorii z rejestru prowadzimy na stronie lista leków przeciwlękowych.

Wybór nie sprowadza się do siły działania. Lekarz bierze pod uwagę rodzaj zaburzenia, choroby współistniejące, inne przyjmowane leki i to, czy pacjent prowadzi samochód lub obsługuje maszyny. Sam przebieg takiej rozmowy opisujemy na stronie konsultacja psychiatryczna online.

Z perspektywy pacjenta różnica sprowadza się do jednego. Preparat z półki działa na napięcie w konkretny wieczór, a leczenie ustalone z lekarzem zmienia to, jak często ten wieczór wraca. Jeśli kupowanie kolejnego opakowania stało się rutyną, to sam w sobie jest argument za rozmową, a nie za zmianą marki.

Najczęstsze pytania