Leki przeciwlękowe - lista substancji i preparatów dostępnych w Polsce

Jak porządkuje się te leki

Najbardziej użyteczny podział nie biegnie według siły działania, tylko według tego, kiedy lek zaczyna działać i jak długo się go stosuje. Po jednej stronie stoją leki podstawowe, przyjmowane codziennie przez miesiące, które zmieniają przebieg zaburzenia. Po drugiej leki doraźne, które tłumią objaw tu i teraz, ale nie robią nic z jego przyczyną.

Ta różnica decyduje o wszystkim, co dzieje się dalej: o czasie oczekiwania na efekt, o ryzyku uzależnienia, o sposobie odstawiania i o tym, czy lekarz w ogóle rozważa przedłużenie terapii. Pacjent, który spodziewa się po SSRI działania benzodiazepiny, po trzech dniach uzna lek za nieskuteczny i sam go odstawi.

Kolejność opisu odpowiada roli, jaką poszczególne grupy pełnią w leczeniu przewlekłym: leki przeciwdepresyjne z grup SSRI i SNRI, benzodiazepiny, hydroksyzyna, buspiron, pregabalina, opipramol, sulpiryd oraz beta-blokery. Czym nowsze grupy różnią się od starszych, rozkładamy osobno na stronie leki przeciwlękowe nowej generacji.

SSRI i SNRI - podstawa leczenia przewlekłego

Selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny to grupa, od której zwykle zaczyna się leczenie zaburzeń lękowych. W polskim rejestrze figurują między innymi escitalopram (Elicea, Lexapro, Mozarin, Depralin, Escitil, Aciprex, Pralex), sertralina (Zoloft, Asentra, Setaloft, Sertagen, Stimuloton, Zotral), paroksetyna (Seroxat, Rexetin, ParoGen, Paxtin) oraz fluoksetyna (Bioxetin, Andepin, Seronil). Wszystkie mają kategorię Rp. Postać zależy od preparatu: escitalopram, sertralina i paroksetyna to głównie tabletki powlekane, escitalopram występuje też jako tabletki ulegające rozpadowi w jamie ustnej i krople doustne, a fluoksetyna zarówno w tabletkach, jak i w kapsułkach twardych.

Grupę SNRI tworzą w polskim rejestrze dwie substancje. Wenlafaksyna występuje jako Efectin ER, Velaxin ER, Symfaxin ER, Alventa czy Faxigen XL, niemal wyłącznie w postaciach o przedłużonym uwalnianiu. Duloksetyna figuruje jako Cymbalta, Dulsevia, Depratal, Dutilox i AuroDulox, w kapsułkach dojelitowych twardych oraz tabletkach dojelitowych, w mocach od 20 do 120 mg. Obie bywają wybierane przy lęku uogólnionym, zwłaszcza gdy współistnieje obniżony nastrój, i obie mają kategorię Rp.

Charakterystyczna jest reakcja z pierwszych dni: u części pacjentów z lękiem panicznym objawy lękowe mogą się na początku nasilić, co ChPL escytalopramu opisuje pod nagłówkiem lęk paradoksalny i wiąże z zaleceniem rozpoczynania leczenia od małej dawki początkowej. Przebieg tej reakcji opisujemy na stronie skutki uboczne leków przeciwlękowych.

Ta sama grupa niesie ostrzeżenie z punktu 4.4: na początku terapii i po każdorazowej zmianie dawki może przejściowo narosnąć lęk, niepokój oraz myśli samobójcze, a najsilniej dotyczy to osób przed ukończeniem 25 lat. Dlatego początek leczenia wymaga kontaktu z lekarzem, a nie milczenia do kolejnej wizyty. Jeżeli takie myśli już są: 116 123, Centrum Wsparcia 800 70 2222 (całodobowo, bezpłatnie), 116 111 dla dzieci i młodzieży, 112 w stanie zagrożenia życia.

Benzodiazepiny - zastosowanie doraźne

Ta grupa działa szybko i przewidywalnie, co jest zarazem jej zaletą i jej problemem. W polskim rejestrze mają kategorię Rp między innymi alprazolam (Xanax, Xanax SR, Afobam, Neurol, Zomiren, Alprox), lorazepam (Lorafen, Lorabex, Lorazepam Orion), bromazepam (Lexotan, Bromox, Sedam), klonazepam (Clonazepamum TZF, Klonafen), estazolam (Estazolam Espefa, Estazolam Polfarmex, Estazolam TZF), diazepam (Relanium, Neorelium), oksazepam, medazepam oraz temazepam (Signopam, Teseda).

Kategoria Rp nie oddaje jednak pełnego statusu prawnego. To substancje psychotropowe grupy IV-P, a przy nich rozporządzenie Ministra Zdrowia z 12 lipca 2023 r. (Dz.U. 2023 poz. 1368) stawia w par. 7 ust. 2a dodatkowy warunek: zanim lekarz wypisze receptę, ustala, czy dotychczas przepisana pacjentowi ilość i rodzaj leków nie są już wystarczające - sprawdzając to w systemie informacji w ochronie zdrowia albo pytając samego pacjenta.

Czas terapii jest ograniczony z powodów farmakologicznych i charakterystyki mówią to wprost. ChPL Xanaxu w punkcie 4.2 nakazuje stosowanie najmniejszej skutecznej dawki przez możliwie najkrótszy czas, a w punkcie 4.4 podaje, że czas leczenia powinien być jak najkrótszy i nie dłuższy niż 2-4 tygodnie, i że nie można go wydłużyć poza ten okres bez ponownej oceny stanu pacjenta. Preparaty pozostałych benzodiazepin mają własne zapisy, więc wiążący jest ten z charakterystyki przyjmowanego leku. Powodem ograniczeń jest ryzyko uzależnienia, które według tego samego dokumentu zwiększa się wraz z dawką i czasem trwania leczenia.

Hydroksyzyna

Hydroksyzyna to lek przeciwhistaminowy o działaniu uspokajającym, w rejestrze obecny jako Atarax, Comfortin, Hydroxyzine Orion i liczne preparaty Hydroxyzinum, w postaci tabletek powlekanych, syropu oraz roztworu do wstrzykiwań. Wszystkie 27 pozycji ma kategorię Rp.

Wskazanie jest sformułowane precyzyjnie: ChPL Atarax wymienia objawowe leczenie lęku u dorosłych, objawowe leczenie świądu i premedykację przed zabiegami chirurgicznymi. Słowo objawowe niesie tu całą treść, bo hydroksyzyna tłumi objaw, nie zmienia przebiegu zaburzenia.

Punkt 4.2 nakazuje stosowanie najmniejszej skutecznej dawki, a czas leczenia ma być możliwie jak najkrótszy. Powodem jest ryzyko kardiologiczne: po wprowadzeniu do obrotu zgłaszano przypadki wydłużenia odstępu QT i zaburzeń rytmu typu torsade de pointes. Lek jest przeciwwskazany przy nabytym lub wrodzonym wydłużeniu QT, przy znanych czynnikach ryzyka takiego wydłużenia, w porfirii oraz w ciąży i podczas karmienia piersią. Nie zaleca się go również u osób w podeszłym wieku, o czym ten sam dokument mówi w punktach 4.2 i 4.4, wskazując na wolniejszą eliminację leku i większe ryzyko działań niepożądanych.

Buspiron i pregabalina

Buspiron występuje w polskim rejestrze pod jedną nazwą handlową - Spamilan, tabletki 5 mg i 10 mg, kategoria Rp. Należy do azapironów i działa na receptory serotoninowe inaczej niż benzodiazepiny. Nie daje szybkiego uspokojenia, na efekt trzeba poczekać, za to nie wywołuje uzależnienia typu benzodiazepinowego. Jego ChPL wskazuje krótkotrwałe leczenie zaburzeń lękowych i łagodzenie objawów lęku, nie podając przy tym maksymalnego czasu terapii. Punkt 4.4 tej charakterystyki dodaje, że buspiron nie wykazuje tolerancji krzyżowej z benzodiazepinami, więc nie chroni przed objawami odstawiennymi u osoby, która je odstawia.

Pregabalina to najliczniej reprezentowana substancja z tej listy: w rejestrze figuruje ponad sto pozycji pod dwudziestoma nazwami handlowymi, wśród nich Lyrica, Egzysta, Pragiola i Preato oraz dziewięć preparatów o nazwie Pregabalin (Accord, Aurovitas, Medreg, Pharmalab, Reddy, Sandoz, Viatris, Viatris Pharma, Zentiva). Postacie to kapsułki twarde, tabletki, tabletki o przedłużonym uwalnianiu i roztwór doustny, a kategoria dostępności to Rp.

Pregabalina bywa stosowana w lęku uogólnionym i działa szybciej niż SSRI, ale nie jest lekiem neutralnym. W charakterystykach jej preparatów opisano nadużywanie i uzależnienie, objawy po nagłym odstawieniu, a także ciężką depresję oddechową u osób, które przyjmują równolegle opioidy lub mają zaburzenia oddychania. Dlatego jej włączenie poprzedza indywidualna ocena ryzyka nadużywania, a nie sama chęć szybszego efektu.

Opipramol i sulpiryd

Opipramol jest w Polsce lekiem o ugruntowanej pozycji, choć w rejestrze ma tylko trzy pozycje: Pramolan i Apropol w tabletkach powlekanych oraz Sympramol w tabletkach drażowanych, wszystkie 50 mg, kategoria Rp. Budową przypomina leki trójpierścieniowe, ale mechanizm działania ma odmienny.

Bywa wybierany przy zaburzeniach z dominującą warstwą somatyczną, gdy pacjent skarży się na dolegliwości ze strony żołądka, serca czy mięśni, a badania nie wykazują nieprawidłowości. Efektu, podobnie jak przy lekach przeciwdepresyjnych, oczekuje się po dłuższym stosowaniu, a nie po pojedynczej tabletce.

Sulpiryd zamyka tę listę i bywa w niej pomijany, choć w małych dawkach stosuje się go przy lęku z napięciem i dolegliwościami żołądkowymi. W rejestrze ma sześć pozycji pod dwiema nazwami: Sulpiryd Hasco w tabletkach 50 mg, 100 mg i 200 mg oraz Sulpiryd Teva w kapsułkach twardych 50 mg i 100 mg i w tabletkach 200 mg, wszystkie z kategorią Rp. Należy do neuroleptyków, więc jego dobór, dawka i czas stosowania są ustalane osobno, a nie przez analogię do leków przeciwdepresyjnych.

Beta-blokery przy objawach somatycznych

Propranolol (Propranolol WZF w tabletkach, Propranolol Accord i Propranolol Aurovitas w tabletkach powlekanych, 10 mg i 40 mg, kategoria Rp) nie jest lekiem przeciwlękowym w sensie farmakologicznym. Blokuje receptory beta-adrenergiczne, przez co ścina obwodową odpowiedź organizmu na adrenalinę: przyspieszone tętno, drżenie rąk, pocenie się.

Bywa używany przy tremie i w sytuacjach ekspozycji, gdzie problemem jest widoczna reakcja ciała. Na zamartwianie się, natrętne myśli i przewidywanie katastrof nie działa w ogóle, więc nie zastępuje leczenia zaburzenia lękowego.

Ma własne przeciwwskazania kardiologiczne i oddechowe, między innymi astmę oskrzelową, znaczną bradykardię i niektóre zaburzenia przewodzenia. To kolejny powód, dla którego dobór leku wymaga wywiadu, a nie samodzielnej decyzji.

Zestawienie substancji i preparatów

Podział na grupy porządkuje rolę leku w terapii, ale w aptece pacjent styka się z nazwą handlową i postacią z opakowania. Poniższe zestawienie idzie właśnie tą drogą: substancja czynna, preparaty, pod którymi występuje w rejestrze, dostępne postacie i kategoria wydawania.

Dwie rzeczy z tej tabeli mają znaczenie praktyczne. Ta sama substancja bywa sprzedawana pod kilkunastoma nazwami, więc zmiana pudełka w aptece nie musi oznaczać zmiany leczenia. I odwrotnie: postać ma znaczenie, bo kapsułka o przedłużonym uwalnianiu nie jest zamiennikiem tabletki zwykłej, choć obie zawierają tę samą substancję. O tym, która grupa nadaje się do której sytuacji, decyduje lekarz podczas konsultacji psychiatrycznej online lub wizyty stacjonarnej.

Czego na tej liście nie ma

Nie ma leku, który usuwa lęk natychmiast i bez konsekwencji. Każda substancja z powyższej listy kosztuje albo czasem oczekiwania na efekt, albo ograniczeniem długości terapii, albo profilem działań niepożądanych opisanym w charakterystyce swojego preparatu. Nie ma tu również preparatów z wolnej sprzedaży, czyli wyciągów roślinnych, magnezu i melatoniny, którym poświęcamy stronę leki przeciwlękowe bez recepty.

Na liście brakuje również alkoholu, po który sięga część osób z lękiem. Działa szybko i dlatego bywa mylony z rozwiązaniem, po czym nasila lęk w kolejnej dobie i zamyka błędne koło, w którym potrzebne są coraz większe ilości.

Celowo pominęliśmy porównania siły działania między substancjami, bo poza kontekstem konkretnego pacjenta nie miałyby sensu. Lęk uogólniony prowadzi się inaczej niż zaburzenie z napadami paniki, choć obie sytuacje potocznie nazywa się nerwicą, a wybór leku wynika właśnie z tej różnicy, nie z rankingu mocy.

Ostatnia rzecz, o której warto pamiętać przy czytaniu takich zestawień: nazwa leku to dopiero początek decyzji. O tym, czy w ogóle sięgać po farmakoterapię, decyduje rozmowa, w której padają pytania o choroby współistniejące, pozostałe preparaty i dotychczasowe próby leczenia.

Najczęstsze pytania